I. HACCIN FARZLARI, VACİPLERİ

BİRİNCİ BÖLÜM
I. HACCIN FARZLARI, VACİPLERİ 
1. Farz, Şart, Rükün, Vacip Ve Sünnet Terimlerinin Anlamlar›
“Farz”, kesin ve bağlay›c› bir delil ile yap›lmas› istenen fiil
ve amel demektir.
“Vacip”, kesin olmayan bir delil ile yap›lmas› istenen fiil ve
amellere denir.
Farz olsun vacip olsun her iki görevin de yap›lmas› zorunludur.
Yerine getirilmesinin gerekliliği bak›mdan ikisi aras›nda bir
fark bulunmad›ğ› için Hanefîler vacibe amelî farz demişlerdir.
Kesin olmayan bir delil ile sabit olduğu için vacibi inkar eden
kâfir olmaz. Farz› inkar eden ise kâfir olur.83
Farzlar, şart ve rükün olmak üzere iki k›sma ayr›l›r:
“Şart”, hükmün varl›ğ› kendisine dayanan şeydir. Şart bulunmazsa
hüküm de bulunmaz, ancak şart›n bulunmas› hükmün bulunmas›
n› gerektirmez. Meselâ abdest namaz›n şart›d›r, abdest
bulunmazsa namaz olmaz, ancak abdestli olunca namaz k›l›nm›ş
say›lmaz. Ayn› şekilde, ihram hacc›n şart›d›r. İhrama girilmeden
hacc›n diğer farzlar› geçerli olmaz.
Rükün, ibâdetlerin ve akitlerin aslî unsurlar› demektir. Mesela
namaz ibadetinde, k›yam, k›raat, rüku ve secde rükündür.
Ayn› şekilde hac ibadetinde Arafat vakfesi ve ziyaret tavaf› rükündür.
Şartlar, rükünlerden önce yerine getiririlir. Şartlar yerine getirilmeden
rükünler geçerli olmaz.
83 bk. Ebû Zehra Muhammed İslam Hukuku Metodolojisi, s. 42-63. Çeviri Abdülkâdir
Şener, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay›nlar›, birinci
bask›, Ankara, 1973.
45
Sünnet, bir f›k›h terimi olarak farz ve vacip olmayarak Peygamberimizin
yapt›ğ› ve Müslümanlar›n da yapmas›n› istediği
görevlerdir.
Farz olsun, vacip olsun sünnet olsun, her ibadetin kendi
içinde farzlar›, vacipleri ve sünnetleri vard›r.
Bir ibadetin farz› (şart veya rüknü) olan bir görev terk edilirse
o ibadet geçerli olmaz. Mesela namaz›n abdestli olarak k›-
l›nmas› farzd›r. Abdestsiz k›l›nan namaz geçerli değildir, yeniden
k›l›nmas› gerekir. Ayn› şekilde hacda ihrama girmek farzd›r.
İhrama girmeden hac yap›lsa veya Arafat vakfesi ya da ziyaret
tavaf› terk edilirse yap›lan hac geçerli olmaz, yeniden yap›lmas›
gerekir.
Vaciplerden biri terk edilirse yap›lan ibadet bât›l olmaz, vacibin
terki ile meydana gelen eksiklik keffaret veya ceza ile telâfi
edilebilir. Mesela üç veya dört rekatl› bir namazda ilk iki rekattan
sonra oturmak vaciptir. Bir kimse oturmadan üçüncü rekata
kalk›verse namaz bat›l olmaz, namaz›n sonunda “sehiv secdesi”
ile bu eksiklik telafi edilir. Ayn› şekilde hacda Müzdelife
vakfesi vaciptir. Bu görev terk edilse hac bat›l olmaz, bu eksiklik
dem ile (bir koyun veya keçi kurban etmekle) telafi edilebilir.
Hacda terk edilen bir vacip usulüne göre iade edilirse her
hangi bir ceza gerekmeden telafi gerçekleşmiş olur.
Bir ibadetin sünneti terk edilirse o ibadet bat›l olmaz, sevab›
eksilir. Mesela namazda sübhâneke duas› okunmasa, hacda kudüm
tavaf› yap›lmasa k›l›nan namaz ve yap›lan hac geçerli olur,
ancak sünnet sevab›ndan mahrum kal›n›r. 84
2. Hacc›n Farzlar› (Şartlar› Ve Rükünleri)
Hacc›n farzlar›n› iki grup alt›nda toplamak mümkündür: Hacc›
n müstakil farzlar› (şartlar› ve rükünleri), hacc› oluşturan menâsikin
kendi içindeki farzlar› (şartlar› ve rükünleri).
46
84 Semerkandî, II, 381.
Önce hacc›n farz, vacip ve sünnetleri sadece maddeler halinde
say›lacak, daha sonra ilgili yerlerde detayl› olarak anlat›lacakt›
r.
a) Hacc›n Müstakil Farzlar› (Şartlar› Ve Rükünleri)
aa) Hanefî mezhebine göre hacc›n farzlar› bir şart ve iki rükünden
ibarettir. Bunlardan ihrama girmek hacc›n şart›, “Arafat’ta
vakfe yapmak” ve “Kâ’be’yi tavaf etmek” ise hacc›n rükünleridir.
bb) Şâfiî mezhebine göre hacc›n farzlar› şunlard›r:
1. İhrama girmek (niyet),
2. Arafat’ta vakfe yapmak,
3. Kâ’be’yi tavaf etmek,
4. Sa’y yapmak,
5. Saçlar› t›raş etmek veya k›saltmak,
6. Bu rükünlerin çoğu (en az dördü) aras›nda tertibe uymak.
Bu farzlar, hacc›n rükünleridir.85
cc) Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre hacc›n farzlar›;
1. İhrama girmek,
2. Arafat’ta vakfe yapmak,
3. Kâ’be’yi tavaf etmek,
4. Sa’y yapmak.
Bu farzlar, hacc›n rükünleridir.
Rükünler, usulüne göre yap›lmad›kça, ceza ve kefâret ödemekle
hac sahih olmaz. Eksik kalan rüknün tamamlanmas› veya
hacc›n kazâs› gerekir.
85 Şirbînî, II, 385. Nevevî Muhyiddin Yahya b. Şeref, Kitâbü’l-Îzâh fî Menâsiki’l-
Hacc› ve’l-Umre, s. 375. İkinci bask›, Beyrut, 1994.
47
b) Hac Menâsikinin Kendi İçindeki Farzlar› (Şartlar› Ve
Rükünleri)
Bir de hacc›n her bir menasikine ait farzlar vard›r ki bunlar›n
her biri ilgili bölümlerde aç›klanacakt›r.
3. HACCIN VACİPLERİ
Hacc›n vaciplerini iki grup alt›nda toplamak mümkündür:
Hacc›n müstakil vacipleri, hacc› oluşturan menâsikin kendi içindeki
vacipleri.
a) Hac›n Müstakil Vacipleri
aa) Hanefî Mezhebine göre hacc›n müstakil vacipleri şunlard›
r:
1. Sa’y yapmak
2. Müzdelife’de vakfe yapmak
3. Şeytan taşlamak
4. Saçlar› t›raş etmek veya k›saltmak
5. Veda tavaf› yapmak.
bb) Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre hacc›n müstakil vacipleri
şunlard›r:
1. İhrama mîkattan girmek
2. Cemrelere taş atmak
3. Müzdelife’de vakfe yapmak
4. Bayram›n 1, 2 ve 3. günlerinde Mina’da gecelemek
5. Veda tavaf› yapmak86
cc) Malikî Mezhebine göre hacc›n müstakil vacipleri şunlard›
r:
1. Telbiye
2. Müzdelife’de gecelemek
48
86 Şirbînî, II, 385.
3. T›raş olmak veya saçlar› k›saltmak
4. Eyyam-› teşrikde Mina’da gecelemek
b) Hac Menâsikinin Kendi İçindeki Vacipleri
Bir de hacc›n her bir menasikine ait vacipleri vard›r ki bunlar›
n her biri ilgili bölümlerde aç›klanacakt›r.
Vaciplerden biri terk edilirse hac sahih olur ancak terkinden
dolay› ceza gerekir, telafi edilirse ceza düşer.