III. HACCIN FARZ OLMASININ ŞARTLARI
Hacc›n bir kimseye farz olmas› için şu şartlar›n birlikte bulunmasİ
gerekir.
1. Müslüman Olmak
Müslüman olmayan kimse, her şeyden önce iman etmekle
yükümlüdür. İman etmedikçe ibadetleri makbul olmaz. Çünkü
iman, ibadetlerin kabul görmesinin olmazsa olmaz şart›d›r.22
Müslüman olmayan bir kimse hac yapt›ktan sonra müslüman olsa
yeniden hac yapmas› gerekir, müslüman olmadan önce yapt›-
ğ› hac geçerli olmaz. 23
28
20 Ebû Dâvûd, Menâsik, 6. No: 1732. II, 350. Hakim, Muhammed b. Muhammed
in-Neysâbûrî el-Müstedrek alâ’s-Sahîhayn, I, 448. Birinci Bask›, Beyrut.
1990. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin, es-Sünenü’l-Kübrâ, IV, 339-3340.
Dâru’l-kütübi’l-İlmiyye, Birinci bask›, Mekke, 1994.
21 İbn Mâce, Menâsik, 1. II, 962.
22 Mâide, 5/5.
23 Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II, 120. İbn Hümâm, II, 415. İbn Rüşd, Ebû’l-
Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed, Bidâyetü’l-Mücte2.
Ak›ll› olmak
İnsan›n dinî görevlerle sorumlu olabilmesi için ak›ll› olmas›
gerekir. Akl› olmayan›n dinî sorumluluğu da yoktur. Peygamberimiz
(a.s.),
“Üç kişi sorumlu tutulmaz: Uyan›ncaya kadar uyuyan, bülûğa
erinceye kadar çocuk ve akl› baş›na gelinceye kadar ak›l hastas›.”
24
Zihinsel özürlü bir kimse hac yapt›ktan sonra iyileşirse -diğer
şartlar› da taş›yorsa- yeniden hac yapmakla sorumlu olur.25
3. Buluğa Ermiş Olmak
Erkekler ihtilam olmad›kça, k›zlar âdet görmeye başlamad›kça
veya ihtilam olacak ve âdet görecek yaşa gelmedikçe mükellef
olmazlar. Peygamberimiz, buluğa erinceye kadar çocuktan
sorumluluğun kald›r›ld›ğ›n› bildirmiştir.26
Bir insan çocukluğunda hac yapsa buluğa erdikten sonra imkân›
olunca yeniden hac yapmakla yükümlü olur.27 Çocuğun
yapt›ğ› hacc›n sevab› anne ve babas›na yaz›l›r. Sahabeden Câbir
ibn Abdullah’›n bildirdiğine göre bir kad›n çocuğunu Rasulüllah’a
götürmüş ve
hid ve Nihayetü’l-Muktes›d, I, 390. thk. Abdülhalim Muhammed, Abdurrahman
Hüseyin Muhammed, Dâru’l-hadis, Kahire, tarihsiz.
İmam Şâfiî’ye göre kafirler imanla birlikte ibadetlerle de sorumludur,
dolay›s›yla kâfire hac farzd›r, terki sebebiyle âhirette cezaland›r›l›r.
24 Ebû Dâvûd, hudud, 17. IV, 560. Buhârî, Talak, 11. VI, 169. Hudud, 22. VIII,
21. Tirmizî, Hudud, 1. Dârimî, Hudud, 1. Ahmed, II, 508.
25 Kâsânî, II, 120. İbn Hümâm, II, 415.
26 Ebû Dâvûd, Hudûd, 17. IV, 560.
27 Tirmizî, Sünen, III, 265-266. Kâsânî, II, 120.
29
“Ey Allah’›n Elçisi! Bu çocuk için hac var m›d›r” diye sormuş,
Peygamberimiz (a.s.) da,
“Evet vard›r, sevab› senin olur” buyurmuştur.28
Hac için ihrama giren bir çocuk, Arafat vakfesinden önce buluğa
erse ve bu ihram üzere hacc›n› yapsa, Hanefî mezhebine göre
bu hac nafile olur, Şâfiî mezhebine göre farz olan hac yerine
gelmiş olur.29
4. Özgür Olmak
Özgür olmayan kimselere hac farz değildir. Özgür olmayan
bir kimsenin yapacağ› hac, nafile olur. Bu kimsenin hürriyetine
kavuşmas› halinde diğer şartlar› da taş›yorsa yeniden hac yapmas›
gerekir.
Tutuklu ve mahpus olanlara veya yurtd›ş›na ç›kma yasağ› bulunanlara
ya da hacca gitmelerine yetkililerce izin verilmeyenlere
hac farz değildir. Çünkü bu halde iken hac yapmaya güçleri
yetmez.30 Ancak hapse girmeden veya yurtd›ş›na ç›kma yasağ›
konmadan önce hacca gitme imkân› bulmuş ise bu kimseye hac
farz olmuştur. K›s›tl›l›k hali sona eren kimselerin hacca gitmeleri
gerekir, k›s›tl›l›k halinin sona ermeyeceği kesinleşen kimselerin
yerlerine vekil göndermeleri veya vasiyet etmeleri gerekir.
رH نَعَمْ وَلَكِ اَجْ
ذَا حَجٌّ 4 اَ َِ يَا رَسُولَ ا ِ
30
28 Müslim, Hac, 409-411. I, 497. Ebu Dâvûd, Hac, 8. II, 352-353. Tirmizî,
Hac, 83. III, 265. Ahmed, I. 288, 343. Mâlik, I, I, 422. Nesâî, V, 120. Sahabeden
Sâib b. Yezîd, yedi yaş›nda iken babas› ile birlikte hac yapt›ğ›n› söylemiştir.
(Tirmizî, Hac, 83. III, 265).
29 Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II, 121. İbn Hümâm, II, 415. İbn Rüşd, I, 390-
391.
30 Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II, 121. İbn Hümâm, II, 415.
Hacc›n farz olmas› için; müslüman olma, buluğa erme ve özgür
olma şartlar› şu hadis-i şerife dayanmaktad›r:
“Her hangi bir kul hac yapar sonra buluğa ererse yeniden
hac yapmas› gerekir. Her hangi bir müşrik hac yapar sonra müslüman
olursa yeniden hac yapmas› gerekir. Her hangi bir köle
hac yapar sonra özgürlüğüne kavuşturulursa yeniden hac yapmas›
gerekir.”31
5. Ekonomik Yönden İmkân Sahibi Olmak
Al-i İmrân suresinin 97. âyetinde hacc›n “gücü yetenlere”
farz olduğu bildirilmektedir. Peygamberimiz (a.s.), “gücü yetmeyi”
az›k ve binit ile izah etmiştir.32 Bir sahâbînin,
“Hac yapmay› farz k›lan şey nedir?” şeklindeki sorusuna
Peygamberimiz,
“Az›k ve binit” cevab›n› vermiştir.33
Bir kimsenin aslî ihtiyaçlar›, varsa borcu ve bakmakla yükümlü
olduğu insanlar›n nafakas› d›ş›nda hacca gidip geleceği
اَلزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ
مَا يُوجِبُ الْحَجَّ يَا رَسُولَ ا ِ
جَّ حَجَّةً اُخْرَى o اَيُّمَا عَبْدٍ حَجَّ ثُمَّ بَلَغَ الْحِنْثَ فَعَلَيْهِ اَنْ َُ
جَّ حَجَّةً اُخْرَى o حَجَّ ثُمَّ هَاجَرَ فَعَلَيْهِ اَنْ َُ
ىّوَاَيُّمَا اَعْرَابِ
جَّ حَجَّةً اُخْرَى o وَاَيُّمَا عَبْدٍ حَجَّ ثُمَّ اعْتِقَ فَعَلَيْهِ اَنْ َُ
31 Hâkim, I, 481. Beyhakî, V, 179.
32 Dârakutnî, es-Sünen, II, 215. Kâsânî, II, 120-121. İbn Kudâme, IV, 346
33 Tirmizî, Hac, 4. III, 177.
31
sürede kendisine yetecek kadar yeme, içme ve bar›nma giderleriyle
yol paras›na sahip olmas› şartt›r.34
“Allah hiçbir insan› gücünün üstünde bir şey ile sorumlu
tutmaz”35 anlam›ndaki âyet de hacc›n ancak gücü yetenlere farz
olduğunun delilidir.
Bir insana hacc›n farz olmas› için zekat verecek konuma gelmesi
şart değildir. Borcu ve aile fertlerinin her türlü ihtiyac› d›-
ş›nda hacca gidip gelecek kadar paras›, mal› mülkü ve imkân›
bulunan kimseye diğer şartlar› da taş›yorsa hac farz olur.
“Binit veya yol paras›n›n bulunma” şart›, Mekke d›ş›ndan
gelenler için söz konusudur. Mekke ve civar›nda ikamet eden veya
bir şekilde Mekke’ye ulaşabilen bir müslüman, yürüyerek
Arafat, Müzdelife ve Mina’ya gidip gelmeye gücü yetiyor, meskeni,
yetecek kadar yiyecek ve içeceği bulunuyorsa hac ile yükümlü
olur.36
İmam Malik’e göre Mekke d›ş›nda ikamet eden kimse, yürüyerek
hacca gitmeye gücü yetiyor ve yolda yiyecek ve içeceğini
kazanabiliyor veya diğer şartlar› da taş›yorsa vas›ta ve haz›r
paras› olmasa bile kendisine hac farz olur.37 Dolay›s›yla, görevli,
şoför ve işçi olarak Mekke’ye giden kimseye hac farz olur.
Bir müslüman›n hacca gitmek için para biriktirmek amac›yla
bakmakla yükümlü olduğu kimselere karş› görevlerini ve onlar›n
ihtiyaçlar›n› karş›lamay› ihmal etmesi dînen doğru değildir. Peygamberimiz
(a.s.),
نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا لَا يُكَلِّفُ ا ُ
32
34 Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II, 122. İbn Hümâm, II, 422-423. Şirbînî, II,
212-213
35 Bakara, 2/286.
36 Kâsânî, II, 120, 122. İbn Hümâm, II, 415. İbn Rüşd, I, 391
37 İbn Rüşd, I, 391.
“Kişiye günah olarak bakmakla yükümlü olduğu kimseleri ihmal
etmesi yeter” buyurmuştur.38
6. Sağl›kl› Olmak
Hac ibadetinin bir kimseye farz olabilmesi için bedenen bu
ibadeti yapmaya gücü yetmesi gerekir. Bu görevi yapamayacak
derecede hasta, felçli, kötürüm, özürlü ve kendi baş›na binite veya
vas›taya binip inemeyecek derecede yaşl› olan kimselere hac
farz değildir. Çünkü yüce Allah hacc› “gücü yetenlere” farz k›lm›
şt›r. Hac beden ile yap›lan bir ibadettir. Bedenen hac yapmaya
gücü yetmeyen kimseye hac farz olmaz. Sahabeden Abdullah
ibn Abbâs
“ona bir yol bulabilen kimseye” şart›n›, “bedenen sağl›kl› olmak,
az›k ve binit” olarak tefsir etmiştir.39 Bu kimselere hacc›n
farz olduğunu söylemek
“Allah, dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi”40 anlam›
ndaki âyete ters düşer. Çünkü sağl›ğ› yerinde olmayan kimseyi
hac ibadetiyle sorumlu tutmak dinde güçlük ç›karmak olur.
Ancak sağl›k dahil bütün şartlar› taş›d›ğ› y›l hacca gitmeyen
kimse daha sonra sağl›ğ›n› kaybedecek olursa, üzerinde hac borcu
kal›r, bu takdirde yerine bedel göndermesi gerekir.
Ebu Hanife’nin bir görüşüne göre ekonomik gücü olsa ve
kendisine refakat edecek bir kimse bulunsa bile a’ma kimseye
ينِ مِنْ حَرَجٍ
A
الدّ C وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ ِ
يلاً
A
مَنِ اسْتَطَاعَ اِلَيْهِ سَب
فى بِالْمرَْءِ اِثْمًا اَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ A كََ
38 Ebû Dâvûd, Zekat, 45. Ahmed, II, 160, 193, 194, 1945.
39 Kâsânî, II, 121-122. İbn Hümâm, II, 416.
40 Hac, 22/78.
33
hac farz değildir. İmam Muhammed ile İmam Ebû Yusuf’un tercih
ettikleri görüşe göre ekonomik gücü ve kendisine refakat
edecek biri varsa o zaman a’maya hac farz olur. Diğer mezheplerin
görüşleri de bu istikamettedir.41
Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ekonomik imkân› bulunan
ve diğer şartlar› da taş›yan ancak çok yaşl› olmas› veya felçli
ve kötürüm olma gibi bedensel bir engeli ve tedavisi imkâns›z
bir hastal›ğ› bulunmas› sebebiyle bizzat hacc› yapamayacak durumunda
olan kimselerin yerlerine bedel göndermeleri gerekir.42
Bu kimselerin bedenen hac yapmaya güçleri yetmiyorsa da maddî
yönden buna imkânlar› vard›r. Delilleri şu hadistir:
Has’am kabilesinden bir kad›n, “Ey Allah’›n Elçisi! Babam,
çok yaşl›d›r. Üzerinde hac borcu vard›r. Şu anda kendisi deve
üzerinde durmaya bile gücü yetmiyor” dedi. Hz. Peygamber
(a.s.), “Onun yerine sen haccet” buyurdu.43
7. Yol Güvenliğinin Bulunmas›
Hacc›n bir müslümana farz olabilmesi için yol güvenliğinin
bulunmas›, savaş, terör ve düşman korkusu gibi bir s›k›nt›n›n bulunmamas›
gerekir. Bu şart, “binit ve az›k” şart› konumundad›r.
“Sağl›kl› olma” ve “yol güvenliği” bulunmas›n›n hacc›n farz
olmas›n›n şart› m› yoksa edas›n›n şart› m› olduğu konusunda
wH
A
34
41 İbn Hümâm, II, 421. Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II; 121. Şirbînî, II, 218.
42 Şirbînî, II, 219. İbn Kudâme, IV, 351. İbn Rüşd, I, 391.
43 Müslim, Hac, 408. II, 974. bk. Buhârî, Hac, 1; II, 140.
Ebû Hanîfe’den iki farkl› rivayet vard›r. Hanefî f›k›h kaynaklar›
nda44 sağl›k ve yol güvenliği, hacc›n farz olmas›n›n şartlar› aras›
nda say›lm›şt›r. İsabetli olan görüş de budur. Çünkü sağl›k ve
yol güvenliği olmay›nca diğer şartlar bulunsa bile hac yapmak
mümkün olmaz. Bu şartlar, “hacca gücü yetme” şart›n›n zarûrî
sonucudur. Bir müslüman›n hac yapmaya ancak ekonomik gücü,
sağl›ğ› ve yol güvenliği bulunduğu takdirde gücü yeter.
Sağl›kl› olma” ve “yol güvenliğinin bulunmas›”; hacc›n farz
olmas›n›n şart› olduğu takdirde ekonomik yönden hacca gitme
imkân› bulunsa bile kişiye hac farz olmaz; böyle olunca da bedel
göndermesi veya vasiyet etmesi gerekmez.
“Sağl›kl› olma” ve “yol güvenliğinin bulunmas›”; hacc›n
edas›n›n şart› olarak kabul edildiği takdirde hacca gitmesi söz
konusu olan kimse hacca bizzat gidemediği takdirde bedel göndermesi
veya bu konuda vasiyet etmesi gerekir.45
8. Hacc›n farz olduğunu bilmek
Müslüman olmayan bir toplumda yaşayan ancak hacc›n farz
olduğunu henüz öğrenmemiş bir müslüman diğer şartlar› taş›sa
bile öğreninceye kadar kendisine hac farz olmaz. Hacc›n farz olduğunu
öğrendiği y›l, diğer şartlar› da taş›yorsa hac kendisine
farz olur. İslâm ülkesinde yaşayan kimsenin hacc›n farz olduğunu
bilmemesi mazeret say›lmaz.
9. Hacc›n Eda Edildiği Vakte Yetişmek
Yukar›da say›lan şartlar› taş›yan bir kimseye hac ibadetinin
farz olabilmesi için hacc›n eda edileceği vakte erişmiş olmas› gerekir.
Sözgelimi birisi hac mevsiminden önce hacca gidebilecek
44 bk. Kâsânî, II, 123. Mergînânî, Burhanüddîn Ebû’l-Hasan, Ali b. Abî Bekr
b Abdi’l-Celîl, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî, I,134. Bak› yeri ve tarihi
yok. İbn Hümâm, II, 416, 422-425. Mevsîlî, Abdullah b. Mahmud b.
Mevdûd, el-İhtiyâr li-Ta’lîli’l-Muhtâr, I, 181. thk. Şeyh Zühelyr Osman el-
Cüayd, Dâru’l-Erkâm, Beyrut, tarihsiz.
45 İbn Hümam, II, 422.
35
imkâna sahip olsa sonra hac vakti girmeden bu imkân› kaybetse,
mesela fakir düşse veya sağl›ğ›n› yitirse bu kimseye hac farz olmaz.
Bu kimse hacc›n eda edileceği zamana yetişemeden ölürse,
sorumlu olmaz, çünkü zaten hac kendisine farz olmam›şt›r. Bir
kimse hac mevsimi girdiğinde hacca gidebilecek şartlar› taş›yorsa
kendisine hac farz olur. Bu şartlar› taş›d›ğ› halde hacca gitmez
de daha sonra hacca gitme imkân›n› kaybederse üzerinde hac
borcu baki kal›r.46
10. Kad›nlar›n can, mal ve namus güvenliğinin sağlanm›ş
olmas›
Hanefî47 ve Hanbelî48 mezheplerine göre yukar›da zikredilen
şartlar› taş›yan bir kad›na hacc›n farz olabilmesi için kendisine
refakat edecek eşi veya bir mahremi49 bulunmas› gerekir. Kad›n,
yan›nda eşi ya da mahremi olmadan hacca gidemez.
Bu görüş sahipleri; kad›n›n hacca gidebilmesi için yan›nda
eşi veya mahreminin bulunmas› şart›n›; seferîlik için esas ald›klar›;
bir kad›n›n beraberinde bir mahremi bulunmadan “üç gün”50
ve “üç gece” 51 süren bir mesafeye yolculuk yapmas›n› yasaklayan
hadisleri esas alm›şlard›r. Üç gün üç gece süren bir mesafe-
36
46 Bk. İbn Hümâm, II, 415. İbn Kudâme, IV, 329. Şirbînî, II, 219. Yaz›r, Hamdi,
Hak Dîni Kur’ân Dili, II, 705. Eser neşriyat, İstanbul, 1971.
47 İbn Kudâme, IV, 367.
48 Kâsânî, II, 123. Hattâbî, Me’âlimü’s-Sünen, II, 346. Ebû Dâvud’un es-Sünen’i
ile birlikte. Çağr› Yay›nlar›, İstanbul, tarihsiz. Neha’î, Hasan Basrî,
İshak b. Râhaveyh de bu görüştedir.
49 “Mahrem”; kad›n›n babas›, oğlu, erkek kardeşi ve day›s› gibi evlenmesi
kendisine ebedî olarak haram olan yak›nlar›na denir. Bu konuda bk. Müslim,
Hac. 423; I,977.
50 Müslim, Hac, 413. I, 975. Buhârî, Taksîru’s-Salâti, 4; II, 35. Ebû Dâvûd,
Menâsik, 2. II, 348. Tirmizî, Rada’, 15; III, 472. Ahmed, II, 19, 143, 182.
Abdürrazzak, II, 525. İbn Hibbân, Seferu’l-Mer’e, VI,433. Beyhakî, Salat,
III, 138.
51 Müslim, Hac, 414;I, 975. Müslim, bu konuda 18 hadis rivayet etmiştir. İbn
Hibbân, Salat, 27. VI, 435.
de ikamet eden bir kad›n›n hacca gidebilmesi için yan›nda eşinin
veya bir mahreminin bulunmas› gerekir. Bu süreden az olan bir
mesafede ikamet eden bir kad›na hacc›n farz olmas› için yan›nda
eşi veya mahremi bulunmas› şart değildir.52
Hadis kaynaklar›na bak›ld›ğ›nda bir kad›n›n; beraberinde
mahremi bulunmadan “bir gündüz”,53 “bir gece”,54 “bir gündüz
ve bir gece”,55 “iki gündüz” ve “iki gece”,56 “üç gece57 ve üç gündüzden
fazla”58 süren bir yolculuk yapmas›n›n yasakland›ğ› görülmektedir.
Beyhakî (ö.458/1066), bu konudaki rivayetlerin hepsinin sahih
olduğunu, bu hadislerin bir bütün olarak değerlendirildiğinde
bu rivayetlerin, yol güvenliği bulunmad›ğ› takdirde kad›n›n
tek baş›na yolculuk yapamayacağ›n› ifadeye yönelik olduğunun
anlaş›lacağ›n› söylemektedir.59 Kurtubî (ö.671/1272) de ayn›
görüşü paylaşmaktad›r.60 Günümüz şartlar›na uygun olan da budur.
Nitekim bu hususa işaret eden bir hadiste Peygamberimiz
(a.s.)
52 Semerkandî, II, 388-389. İbn Hümâm, II, 427.
53 Müslim, Hac, 420; I,977. İbn Mâce, Menasik, 7; II, 968. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 438. Beyhakî, Salât, III,137, 139.
54 Müslim, Hac, 419; I, 977. Ebû Dâvûd, Menasik, 2; II, 346. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 439. Beyhakî, Salat, III., 139.
55 Buhârî, Taksîru’s-Salâti, 4; II,36. Müslim, Hac, 421; I, 977. Ebû Dâvûd,
Menâsik, 2; II, 347. Malik, İsti’zân, 37; II, 979. Tirmizî, Rada’, 15; III, 473.
İbn Hibbân, Salat, 27; VI, 437. Beyhakî, Salat, III, 139.
56 Beyhakî, Salat, III,137. Müslim, Hac, 415-416; I, 975. Buhârî, Taksîru’s-
Salâti, 4; II, 35. Ahmed, III, 7, 45. Abdürrazzak, II, 525. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 437.
57 Müslim, Hac, 418; I, 976. Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II, 348. İbn Mâce, Menâsik,
7. II, 968. Tirmizî, Rada’, 15; III, 472. İbn Hibbân, Salat, 27; VI, 443.
58 Müslim, Salâtü’l-Misâfirîn, 423; I, 977. Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II, 348.
İbn Hibbân, Salât, 27; VI, 433. Beyhakî, Salat, III, 138.
59 Beyhakî, Salat, III,139.
60 Kurtubî, V, 355.
37
“Çok yak›n bir gelecekte bir kad›n tek baş›na korumas›z olarak
Hîre’den ç›kacak (hiçbir zarar görmeksizin) gidip Kâ’be’yi
tavaf edecektir” buyurmuştur.61
***
Şâfiî ve Malikî mezheplerine göre kad›na hacc›n farz olabilmesi
için, yan›nda eşinin ya da bir mahreminin bulunmas› şart
değildir. Kad›n güvenilir bir gurup kad›nla birlikte hacca gidebilir.
62
Bu görüş sahipleri, Peygamberimizin hacca güç yetirmeyi
“binit ve az›k” olarak aç›klad›ğ›n›, bu aç›klamada kad›n›n yan›nda
eş ya da mahremin varl›ğ› şart›n›n bulunmay›ş›n› ve yukar›da
zikredilen hadisi delil olarak göstermişlerdir.63
Kad›n›n yan›nda mahremi veya eşinin bulunmas›n›n şart koşulmas›
da kad›n›n güvenliğinin sağlanmas› amac›na yöneliktir.64
Bu itibarla diğer şartlar› taş›yan müslüman bir kad›n; can, mal ve
namus güvenliği sağland›ğ› takdirde yan›nda eşi veya mahremi
bulunma şart› aranmadan hacca gidebilir.
11. Eşi ölmüş veya boşanm›ş kad›nlar›n iddet süresini doldurmuş
olmalar›
Âdet gören kad›nlar›n iddet süresi 3 kur’ (üç temizlik veya üç
adet görme süresi),65 âdetten kesilmiş veya âdet görmeyen kad›n-
ّى تَطُوفَ A ِ جِوَارٍ حَت w ْرُجَ مِنْهَا بِغَ ْ } ينَةُ اَنْ َ
A
كَنَّ الظَّع [ لَتُو ِ
ة بِالْكَعْبَ ِ
38
61 Ahmed, IV, 3987. bk. Ahmed, IV, 257. Tirmizî, Sure, 1. V, 203.
62 İbn Rüşd, I, 394.
63 Şirbînî, II, 217. Hattâbî, II, 346.
64 Kâsânî, II, 123.
65 Bakara, 2-228.
lar›n iddeti üç ay,66 eşi ölen kad›nlar›n iddet süresi dört ay on
gündür.67
Boşanan kad›nlar, iddet süresince eşlerinin evlerinden ayr›lmazlar.
Bu husus Kur’ân’da,
“Apaç›k bir hayas›zl›k yapmalar› d›ş›nda onlar› (bekleme
süresince) evlerinden ç›karmay›n, kendileri de ç›kmas›nlar”68
şeklinde ifade edilmektedir.
Fakihler, “evlerinden ç›karmay›n”, “kendileri de ç›kmas›nlar”
şeklindeki emre istinaden iddet bekleyen kad›nlar›n bu süre
içersinde hacca gidemeyecekleri içtihad›nda bulunmuşlard›r. İddet
bekledikleri halde hacca gitmek isteyen kad›nlar› sahabeden
Abdullah ibn Ömer Zülhuleyfe’den, Abdullah ibn Mes’ûd ise
Cuhfe’den geri çevirmiştir.69
Hanbelî mezhebine göre ric’î70 talak ile boşanm›ş ve eşi ölmüş
kad›n›n iddet içerisinde hacca gitmesi caiz değil ise de bâin
talak71 ile boşanm›ş kad›n›n iddet içerisinde hacca gitmesi caiz-
66 Talak, 65/4.
67 Bakara, 2/234.
68 Talak, 66/1.
69 Kâsânî, II, 124. Semerkandî, II, 388; Nevevî, el-Mecmû, XX, 13; İbn Kudâme,
V, 35.
70 Erkeğin tek tarafl› iradesi ile dönüşü mümkün olan talak.
71 Bâin talak, iki k›sma ayr›l›r. Beynunet-i suğra, beynunet-i kübra. Üç defa
boşanm›ş bir kad›n beynunet-i kübra ile boşanm›ş demektir. Yeni bir evlilik
yap›p bu evlilik tabîî ve meşru bir şekilde sona ermedikçe taraflar istese
bile evlenmeleri mümkün olmaz. Beynunet-i suğra ise, kinaye laf›z ile boşanm›
ş veya sarih bir laf›z ile boşanm›ş ve iddet süresi dolmuş olan boşanmad›
r. Bu boşanmada taraflar isterlerse yeni bir akit ile evlenebilirler.
39
dir. Çünkü bâin talak ile boşanm›ş kad›n, özgürdür, kendisi istemedikçe,
eşi boşamadan vazgeçip evliliğe dönüş yapamaz.
Ric’î boşamada,, kad›n bütünüyle boşanm›ş say›lmaz. Eşiyle
aralar›ndaki nikah bağ› bir bak›ma devam etmektedir. Eşi her zaman
bu boşamadan vazgeçebilir. Konu ile ilgili âyetin sonundaki,
“Bilemezsin, olur ki Allah, sonra yeni bir durum ortaya
ç›kar›r”72 şeklindeki ifade, erkeğin eşine iddet içerisinde her zaman
dönebileceğine, bu sebeple kad›n›n evinden ayr›lmamas›
gerektiğine işaret etmektedir.73
Sonuç olarak bir kimseye hacc›n farz olmas› için bu say›lan
şartlar›n birlikte bulunmas› gerekir. Bunlardan biri eksik olsa
bizzat kendisinin hac yapmas› farz olmad›ğ› gibi vekil göndermesi
veya vasiyette bulunmas› da gerekmez. Ancak bu şartlar›
taş›d›ğ› halde hacca gitmez de daha sonra hacca gitme imkân›
bulamazsa sorumlu olur, hac borcu üzerinden düşmez. Hastal›k,
tutukluluk gibi bir sebeple bizzat kendisi gidemezse yerine vekil
göndermesi veya vekil gönderilmesini vasiyet etmesi gerekir.
41 İbn Hümâm, II, 421. Semerkandî, II, 383. Kâsânî, II; 121. Şirbînî, II, 218.
42 Şirbînî, II, 219. İbn Kudâme, IV, 351. İbn Rüşd, I, 391.
43 Müslim, Hac, 408. II, 974. bk. Buhârî, Hac, 1; II, 140.
Ebû Hanîfe’den iki farkl› rivayet vard›r. Hanefî f›k›h kaynaklar›
nda44 sağl›k ve yol güvenliği, hacc›n farz olmas›n›n şartlar› aras›
nda say›lm›şt›r. İsabetli olan görüş de budur. Çünkü sağl›k ve
yol güvenliği olmay›nca diğer şartlar bulunsa bile hac yapmak
mümkün olmaz. Bu şartlar, “hacca gücü yetme” şart›n›n zarûrî
sonucudur. Bir müslüman›n hac yapmaya ancak ekonomik gücü,
sağl›ğ› ve yol güvenliği bulunduğu takdirde gücü yeter.
Sağl›kl› olma” ve “yol güvenliğinin bulunmas›”; hacc›n farz
olmas›n›n şart› olduğu takdirde ekonomik yönden hacca gitme
imkân› bulunsa bile kişiye hac farz olmaz; böyle olunca da bedel
göndermesi veya vasiyet etmesi gerekmez.
“Sağl›kl› olma” ve “yol güvenliğinin bulunmas›”; hacc›n
edas›n›n şart› olarak kabul edildiği takdirde hacca gitmesi söz
konusu olan kimse hacca bizzat gidemediği takdirde bedel göndermesi
veya bu konuda vasiyet etmesi gerekir.45
8. Hacc›n farz olduğunu bilmek
Müslüman olmayan bir toplumda yaşayan ancak hacc›n farz
olduğunu henüz öğrenmemiş bir müslüman diğer şartlar› taş›sa
bile öğreninceye kadar kendisine hac farz olmaz. Hacc›n farz olduğunu
öğrendiği y›l, diğer şartlar› da taş›yorsa hac kendisine
farz olur. İslâm ülkesinde yaşayan kimsenin hacc›n farz olduğunu
bilmemesi mazeret say›lmaz.
9. Hacc›n Eda Edildiği Vakte Yetişmek
Yukar›da say›lan şartlar› taş›yan bir kimseye hac ibadetinin
farz olabilmesi için hacc›n eda edileceği vakte erişmiş olmas› gerekir.
Sözgelimi birisi hac mevsiminden önce hacca gidebilecek
44 bk. Kâsânî, II, 123. Mergînânî, Burhanüddîn Ebû’l-Hasan, Ali b. Abî Bekr
b Abdi’l-Celîl, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî, I,134. Bak› yeri ve tarihi
yok. İbn Hümâm, II, 416, 422-425. Mevsîlî, Abdullah b. Mahmud b.
Mevdûd, el-İhtiyâr li-Ta’lîli’l-Muhtâr, I, 181. thk. Şeyh Zühelyr Osman el-
Cüayd, Dâru’l-Erkâm, Beyrut, tarihsiz.
45 İbn Hümam, II, 422.
35
imkâna sahip olsa sonra hac vakti girmeden bu imkân› kaybetse,
mesela fakir düşse veya sağl›ğ›n› yitirse bu kimseye hac farz olmaz.
Bu kimse hacc›n eda edileceği zamana yetişemeden ölürse,
sorumlu olmaz, çünkü zaten hac kendisine farz olmam›şt›r. Bir
kimse hac mevsimi girdiğinde hacca gidebilecek şartlar› taş›yorsa
kendisine hac farz olur. Bu şartlar› taş›d›ğ› halde hacca gitmez
de daha sonra hacca gitme imkân›n› kaybederse üzerinde hac
borcu baki kal›r.46
10. Kad›nlar›n can, mal ve namus güvenliğinin sağlanm›ş
olmas›
Hanefî47 ve Hanbelî48 mezheplerine göre yukar›da zikredilen
şartlar› taş›yan bir kad›na hacc›n farz olabilmesi için kendisine
refakat edecek eşi veya bir mahremi49 bulunmas› gerekir. Kad›n,
yan›nda eşi ya da mahremi olmadan hacca gidemez.
Bu görüş sahipleri; kad›n›n hacca gidebilmesi için yan›nda
eşi veya mahreminin bulunmas› şart›n›; seferîlik için esas ald›klar›;
bir kad›n›n beraberinde bir mahremi bulunmadan “üç gün”50
ve “üç gece” 51 süren bir mesafeye yolculuk yapmas›n› yasaklayan
hadisleri esas alm›şlard›r. Üç gün üç gece süren bir mesafe-
36
46 Bk. İbn Hümâm, II, 415. İbn Kudâme, IV, 329. Şirbînî, II, 219. Yaz›r, Hamdi,
Hak Dîni Kur’ân Dili, II, 705. Eser neşriyat, İstanbul, 1971.
47 İbn Kudâme, IV, 367.
48 Kâsânî, II, 123. Hattâbî, Me’âlimü’s-Sünen, II, 346. Ebû Dâvud’un es-Sünen’i
ile birlikte. Çağr› Yay›nlar›, İstanbul, tarihsiz. Neha’î, Hasan Basrî,
İshak b. Râhaveyh de bu görüştedir.
49 “Mahrem”; kad›n›n babas›, oğlu, erkek kardeşi ve day›s› gibi evlenmesi
kendisine ebedî olarak haram olan yak›nlar›na denir. Bu konuda bk. Müslim,
Hac. 423; I,977.
50 Müslim, Hac, 413. I, 975. Buhârî, Taksîru’s-Salâti, 4; II, 35. Ebû Dâvûd,
Menâsik, 2. II, 348. Tirmizî, Rada’, 15; III, 472. Ahmed, II, 19, 143, 182.
Abdürrazzak, II, 525. İbn Hibbân, Seferu’l-Mer’e, VI,433. Beyhakî, Salat,
III, 138.
51 Müslim, Hac, 414;I, 975. Müslim, bu konuda 18 hadis rivayet etmiştir. İbn
Hibbân, Salat, 27. VI, 435.
de ikamet eden bir kad›n›n hacca gidebilmesi için yan›nda eşinin
veya bir mahreminin bulunmas› gerekir. Bu süreden az olan bir
mesafede ikamet eden bir kad›na hacc›n farz olmas› için yan›nda
eşi veya mahremi bulunmas› şart değildir.52
Hadis kaynaklar›na bak›ld›ğ›nda bir kad›n›n; beraberinde
mahremi bulunmadan “bir gündüz”,53 “bir gece”,54 “bir gündüz
ve bir gece”,55 “iki gündüz” ve “iki gece”,56 “üç gece57 ve üç gündüzden
fazla”58 süren bir yolculuk yapmas›n›n yasakland›ğ› görülmektedir.
Beyhakî (ö.458/1066), bu konudaki rivayetlerin hepsinin sahih
olduğunu, bu hadislerin bir bütün olarak değerlendirildiğinde
bu rivayetlerin, yol güvenliği bulunmad›ğ› takdirde kad›n›n
tek baş›na yolculuk yapamayacağ›n› ifadeye yönelik olduğunun
anlaş›lacağ›n› söylemektedir.59 Kurtubî (ö.671/1272) de ayn›
görüşü paylaşmaktad›r.60 Günümüz şartlar›na uygun olan da budur.
Nitekim bu hususa işaret eden bir hadiste Peygamberimiz
(a.s.)
52 Semerkandî, II, 388-389. İbn Hümâm, II, 427.
53 Müslim, Hac, 420; I,977. İbn Mâce, Menasik, 7; II, 968. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 438. Beyhakî, Salât, III,137, 139.
54 Müslim, Hac, 419; I, 977. Ebû Dâvûd, Menasik, 2; II, 346. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 439. Beyhakî, Salat, III., 139.
55 Buhârî, Taksîru’s-Salâti, 4; II,36. Müslim, Hac, 421; I, 977. Ebû Dâvûd,
Menâsik, 2; II, 347. Malik, İsti’zân, 37; II, 979. Tirmizî, Rada’, 15; III, 473.
İbn Hibbân, Salat, 27; VI, 437. Beyhakî, Salat, III, 139.
56 Beyhakî, Salat, III,137. Müslim, Hac, 415-416; I, 975. Buhârî, Taksîru’s-
Salâti, 4; II, 35. Ahmed, III, 7, 45. Abdürrazzak, II, 525. İbn Hibbân, Salat,
27; VI, 437.
57 Müslim, Hac, 418; I, 976. Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II, 348. İbn Mâce, Menâsik,
7. II, 968. Tirmizî, Rada’, 15; III, 472. İbn Hibbân, Salat, 27; VI, 443.
58 Müslim, Salâtü’l-Misâfirîn, 423; I, 977. Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II, 348.
İbn Hibbân, Salât, 27; VI, 433. Beyhakî, Salat, III, 138.
59 Beyhakî, Salat, III,139.
60 Kurtubî, V, 355.
37
“Çok yak›n bir gelecekte bir kad›n tek baş›na korumas›z olarak
Hîre’den ç›kacak (hiçbir zarar görmeksizin) gidip Kâ’be’yi
tavaf edecektir” buyurmuştur.61
***
Şâfiî ve Malikî mezheplerine göre kad›na hacc›n farz olabilmesi
için, yan›nda eşinin ya da bir mahreminin bulunmas› şart
değildir. Kad›n güvenilir bir gurup kad›nla birlikte hacca gidebilir.
62
Bu görüş sahipleri, Peygamberimizin hacca güç yetirmeyi
“binit ve az›k” olarak aç›klad›ğ›n›, bu aç›klamada kad›n›n yan›nda
eş ya da mahremin varl›ğ› şart›n›n bulunmay›ş›n› ve yukar›da
zikredilen hadisi delil olarak göstermişlerdir.63
Kad›n›n yan›nda mahremi veya eşinin bulunmas›n›n şart koşulmas›
da kad›n›n güvenliğinin sağlanmas› amac›na yöneliktir.64
Bu itibarla diğer şartlar› taş›yan müslüman bir kad›n; can, mal ve
namus güvenliği sağland›ğ› takdirde yan›nda eşi veya mahremi
bulunma şart› aranmadan hacca gidebilir.
11. Eşi ölmüş veya boşanm›ş kad›nlar›n iddet süresini doldurmuş
olmalar›
Âdet gören kad›nlar›n iddet süresi 3 kur’ (üç temizlik veya üç
adet görme süresi),65 âdetten kesilmiş veya âdet görmeyen kad›n-
ّى تَطُوفَ A ِ جِوَارٍ حَت w ْرُجَ مِنْهَا بِغَ ْ } ينَةُ اَنْ َ
A
كَنَّ الظَّع [ لَتُو ِ
ة بِالْكَعْبَ ِ
38
61 Ahmed, IV, 3987. bk. Ahmed, IV, 257. Tirmizî, Sure, 1. V, 203.
62 İbn Rüşd, I, 394.
63 Şirbînî, II, 217. Hattâbî, II, 346.
64 Kâsânî, II, 123.
65 Bakara, 2-228.
lar›n iddeti üç ay,66 eşi ölen kad›nlar›n iddet süresi dört ay on
gündür.67
Boşanan kad›nlar, iddet süresince eşlerinin evlerinden ayr›lmazlar.
Bu husus Kur’ân’da,
“Apaç›k bir hayas›zl›k yapmalar› d›ş›nda onlar› (bekleme
süresince) evlerinden ç›karmay›n, kendileri de ç›kmas›nlar”68
şeklinde ifade edilmektedir.
Fakihler, “evlerinden ç›karmay›n”, “kendileri de ç›kmas›nlar”
şeklindeki emre istinaden iddet bekleyen kad›nlar›n bu süre
içersinde hacca gidemeyecekleri içtihad›nda bulunmuşlard›r. İddet
bekledikleri halde hacca gitmek isteyen kad›nlar› sahabeden
Abdullah ibn Ömer Zülhuleyfe’den, Abdullah ibn Mes’ûd ise
Cuhfe’den geri çevirmiştir.69
Hanbelî mezhebine göre ric’î70 talak ile boşanm›ş ve eşi ölmüş
kad›n›n iddet içerisinde hacca gitmesi caiz değil ise de bâin
talak71 ile boşanm›ş kad›n›n iddet içerisinde hacca gitmesi caiz-
66 Talak, 65/4.
67 Bakara, 2/234.
68 Talak, 66/1.
69 Kâsânî, II, 124. Semerkandî, II, 388; Nevevî, el-Mecmû, XX, 13; İbn Kudâme,
V, 35.
70 Erkeğin tek tarafl› iradesi ile dönüşü mümkün olan talak.
71 Bâin talak, iki k›sma ayr›l›r. Beynunet-i suğra, beynunet-i kübra. Üç defa
boşanm›ş bir kad›n beynunet-i kübra ile boşanm›ş demektir. Yeni bir evlilik
yap›p bu evlilik tabîî ve meşru bir şekilde sona ermedikçe taraflar istese
bile evlenmeleri mümkün olmaz. Beynunet-i suğra ise, kinaye laf›z ile boşanm›
ş veya sarih bir laf›z ile boşanm›ş ve iddet süresi dolmuş olan boşanmad›
r. Bu boşanmada taraflar isterlerse yeni bir akit ile evlenebilirler.
39
dir. Çünkü bâin talak ile boşanm›ş kad›n, özgürdür, kendisi istemedikçe,
eşi boşamadan vazgeçip evliliğe dönüş yapamaz.
Ric’î boşamada,, kad›n bütünüyle boşanm›ş say›lmaz. Eşiyle
aralar›ndaki nikah bağ› bir bak›ma devam etmektedir. Eşi her zaman
bu boşamadan vazgeçebilir. Konu ile ilgili âyetin sonundaki,
“Bilemezsin, olur ki Allah, sonra yeni bir durum ortaya
ç›kar›r”72 şeklindeki ifade, erkeğin eşine iddet içerisinde her zaman
dönebileceğine, bu sebeple kad›n›n evinden ayr›lmamas›
gerektiğine işaret etmektedir.73
Sonuç olarak bir kimseye hacc›n farz olmas› için bu say›lan
şartlar›n birlikte bulunmas› gerekir. Bunlardan biri eksik olsa
bizzat kendisinin hac yapmas› farz olmad›ğ› gibi vekil göndermesi
veya vasiyette bulunmas› da gerekmez. Ancak bu şartlar›
taş›d›ğ› halde hacca gitmez de daha sonra hacca gitme imkân›
bulamazsa sorumlu olur, hac borcu üzerinden düşmez. Hastal›k,
tutukluluk gibi bir sebeple bizzat kendisi gidemezse yerine vekil
göndermesi veya vekil gönderilmesini vasiyet etmesi gerekir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder